TürkçeCyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, Early View
Published Online: 3 September 2026, Doi:10.35365/ctjpp.26.3.27
DERLEME YAZISI / REVIEW ARTICLE
Uyumsuz Hırs Kuramı: Bağımlılık Gelişiminde Çözüm Arayışının Katılaşmasına İlişkin Yeni Bir Motivasyonel Model
Maladaptive Ambition Theory: A Novel Motivational Model for the Rigidification of Solution-Seeking in the Development of Addiction
Mehmet Çakıcı1 
Özet:
Bağımlılık bozuklukları, biyolojik yatkınlıklar, psikolojik süreçler ve çevresel yaşantıların etkileşimi sonucunda gelişen çok boyutlu psikopatolojik yapılardır. Güncel yaklaşımlar bağımlılığı yalnızca ödül arayışı veya kontrol kaybı üzerinden değil; motivasyonel süreçler, duygu düzenleme güçlükleri, bilişsel değerlendirmeler ve yaşam deneyimleri bağlamında ele almaktadır (Koob & Volkow, 2016; Potenza, 2014). Bununla birlikte, bireyin yaşamındaki psikolojik sıkışmışlık karşısında geliştirdiği çözüm arayışının hangi koşullarda tek bir hedef etrafında katılaşarak bağımlılık gelişimine katkıda bulunabileceği yeterince açıklanmamıştır. Bu makalede Uyumsuz Hırs Kuramı, bireyin yaşadığı psikolojik veya gelişimsel sıkışmışlığı çözmek amacıyla başlayan doğal çözüm arayışının zaman içinde bilişsel esnekliğini kaybederek tek bir hedef etrafında yoğunlaşması ve katı bir motivasyonel örüntüye dönüşmesi olarak tanımlanmaktadır. Kurama göre sorun hırsın yoğunluğu değil; hırsın bireyin yaşamındaki sorunları çözebilecek tek yol olarak algılanmaya başlanmasıdır. Uyumsuz Hırs Kuramı: zihinsel işgal, alternatif çözüm yollarını dışlama, hedef uğruna risk alma, ısrarcı hedef bağlılığı ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme olmak üzere beş temel bileşen üzerinden açıklanmaktadır. Bu kuramsal yaklaşım, bağımlılık davranışlarının yalnızca haz arayışı veya kaçınma motivasyonuyla değil, bireyin çözüm üretme çabasının zamanla nasıl katılaşabileceği üzerinden de anlaşılabileceğini ileri sürmektedir. Kuram ayrıca Gelişimsel Katmanlı Geçiş Modeli (Developmental Layered Pathway Model; DLPM) ile ilişkili olarak ele alınmaktadır. DLPM, gelişimsel risklerin bağımlılık sürecindeki rolünü açıklarken, Uyumsuz Hırs Kuramı bu süreçte bireyin neden belirli bir hedefe giderek daha fazla bağlandığını açıklayan tamamlayıcı bir motivasyonel mekanizma sunmaktadır. Bu kuramda hırs kavramı, yalnızca yüksek hedef belirleme veya başarı yönelimi anlamında değil; bireyin belirli bir hedefi psikolojik sıkışmışlığından kurtulmanın tek yolu olarak algılamaya başlamasıyla ortaya çıkan katı hedef bağlılığı anlamında ele alınmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Uyumsuz hırs, Bağımlılık, Motivasyon, Psikolojik sıkışmışlık, Çözüm arayışı, Uyumsuz gündüz düşleme, Kumar bozukluğu.
1Cyprus Health and Social Sciences University, Faculty of Social and Humanities Sciences, Department of Psychology, Güzelyurt, TRN Cyprus.
Address of Correspondence/Yazışma Adresi: Mehmet Çakıcı, Cyprus Health and Social Sciences University, Faculty of Social and Humanities Sciences, Department of Psychology, Güzelyurt, TRN Cyprus, E-mail: [email protected].
Date of Received/Geliş Tarihi: 01.08.2026, Date of Revision/Düzeltme Tarihi: 24.08.2026, Date of Acceptance/Kabul Tarihi: 10.08.2026, Date of Online Publication/Çevrimiçi Yayın Tarihi: 3.9.2026
Citing/Referans Gösterimi: Çakıcı, M. (2026). Maladaptive ambition theory: A novel motivational model for the rigidification of solution-seeking in the development of addiction. Cyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, 1-11. https://doi.org/10.35365/ctjpp.26.3.27
© 2026 Yazar(lar). Kıbrıs Ruh Sağlığı Enstitüsü / Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi (www.ktppdergisi.com) tarafından yayımlanmıştır. Bu makale, eserin uygun şekilde kaynak gösterilmesi ve ticari amaçlarla kullanılmaması koşuluyla, herhangi bir ortamda kullanılmasına, paylaşılmasına, uyarlanmasına, dağıtılmasına ve çoğaltılmasına izin veren Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası (CC BY-NC 4.0) lisansının hüküm ve koşulları kapsamında açık erişimli olarak yayımlanmıştır. https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
Yazarlar: Mehmet Çakıcı