Ortaçağ İslam Düşüncesinde Tıbbi Kavramların İzleri: İbn Sînâ’nın Melankoli Üzerine Düşünceleri

Cyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, Early View

Published Online: 29 July 2026, Doi:10.35365/ctjpp.26.3.15

ARAŞTIRMA YAZISI / RESEARCH ARTICLE

Ortaçağ İslam Düşüncesinde Tıbbi Kavramların İzleri: İbn Sînâ’nın Melankoli Üzerine Düşünceleri

Traces of Medical Concepts in Medieval Islamic Thought: Ibn Sīnā on Melancholy

Bahar Koca¹ , Manolya Çalışır²

Özet:

Melankoli, tarihsel olarak Antik Yunan humoral kuramına dayanan ve kara safradaki (black bile) bozulmaların beden ve zihin üzerindeki etkileriyle ortaya çıkan bir rahatsızlık olarak kavramsallaştırılmıştır. Çeviri hareketleri aracılığıyla bu tıbbî miras İslâm dünyasına aktarılmış ve İbn Sînâ tarafından daha sistematik bir felsefî ve klinik çerçeve içinde yeniden formüle edilmiştir. Humoral tıp ve Orta Çağ İslâm düşüncesi üzerine geniş bir literatür bulunmasına rağmen, İbn Sînâ’nın melankoli anlayışının çağdaş psikiyatrik ve biyopsikososyal duygudurum modelleriyle sistematik biçimde karşılaştırılmasına yönelik çalışmalar literatürde önemli bir boşluk olarak varlığını sürdürmektedir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu gidermeyi amaçlayarak İbn Sînâ’nın melankoli kavramsallaştırmasını tıbbî, psikolojik ve felsefî boyutlarıyla incelemekte ve bu yaklaşımın modern psikiyatrik çerçevelerle ilişkisini değerlendirmektedir. Araştırma, el-Kânûn fi’t-Tıbb’ı birincil kaynak olarak alan betimleyici nitelikte bir literatür taramasına dayanmaktadır; çalışma, tıp, felsefe ve psikiyatri alanlarından ikincil akademik kaynaklarla desteklenmiştir. Analizde, tarihsel, kavramsal ve klinik paralellikleri ortaya koymak amacıyla tematik kodlama yöntemi kullanılmıştır. Bulgular, İbn Sînâ’nın melankoliyi kara safra dengesizliği, dalak, karaciğer ve bağırsaklar gibi organlarda ortaya çıkan işlev bozukluklarıyla ilişkilendirdiğini göstermektedir. İbn Sînâ, modern majör depresyon, bipolar bozukluk ve karma duygulanım durumlarını andıran semptomlar olarak korku, takıntılı düşünceler, hezeyanlar ve psikomotor ajitasyonu tanımlamaktadır. Tedavi önerileri ise humoral dengeleme, diyet düzenlemesi ve bedensel arındırmanın yanı sıra, konuşma, müzik ve sosyal etkileşim yoluyla sağlanan psikolojik destek unsurlarını içermektedir. Çalışmanın özgün katkısı, İbn Sînâ’nın melankoli anlayışının, çağdaş duygudurum bozukluğu kuramlarının temel unsurlarını öngören erken dönem bütüncül ve psikosomatik bir yapı ortaya koymasında yatmaktadır. Bu da İbn Sînâ’nın çerçevesinin güncel biyopsikososyal psikiyatri yaklaşımları açısından hâlen açıklayıcı bir değere sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: İbn Sînâ, Melankoli, Kara safra, Mālhulyā, Duygudurum bozuklukları.

¹Ankara University, Faculty of Divinity, Ankara, Türkiye.

²Cyprus Health and Social Sciences University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Psychology, Güzelyurt, TRN Cyprus.

Address of Correspondence/Yazışma Adresi: Bahar Koca, Faculty of Divinity, Ankara University, Beşevler-Yenimahalle/Ankara, 06500, Türkiye. E-mail: [email protected].

Date of Received/Geliş Tarihi: 07.10.2025, Date of Revision/Düzeltme Tarihi: 15.12.2025, Date of Acceptance/Kabul Tarihi: 26.12.2025, Date of Online Publication/Çevirimiçi Yayın Tarihi: 03.08.2026

Citing/Referans Gösterimi: Koca, B. & Çalışır, M. (2026). Traces of medical concepts in medieval Islamic thought: Ibn Sīnā on melancholy. Cyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, 1-8. https://doi.org/10.35365/ctjpp.26.3.15

© 2026 Yazar(lar). Kıbrıs Ruh Sağlığı Enstitüsü / Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi (www.ktppdergisi.com) tarafından yayımlanmıştır. Bu makale, eserin uygun şekilde kaynak gösterilmesi ve ticari amaçlarla kullanılmaması koşuluyla, herhangi bir ortamda kullanılmasına, paylaşılmasına, uyarlanmasına, dağıtılmasına ve çoğaltılmasına izin veren Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası (CC BY-NC 4.0) lisansının hüküm ve koşulları kapsamında açık erişimli olarak yayımlanmıştır. https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/